Lateralizacja i jej modele
Funkcjonalna przewaga stronna to inaczej lateralizacja. Objawia się ona jako preferencja do używania ręki, nogi, oka i ucha leżących po tej samej stronie osi ciała. Większość szlaków nerwowych wiążących narządy ruchu i zmysłu z mózgiem krzyżuje się. U osób praworęcznych występuje wyraźna asymetria funkcjonalna i anatomiczna – lewa półkula odbiera informacje z prawej połowy ciała i z prawej strony otoczenia oraz steruje ruchami prawej ręki, prawa półkula odbiera zaś informacje i zawiaduje ruchami z lewej strony ciała. U osób leworęcznych asymetria taka nie występuje lub jest mniej wyraźna. Wynika to ze znacznych różnic indywidualnych w tym zakresie. Część osób leworęcznych posiada wzorzec asymetrii taki jak u praworęcznych, część odwrotny, a u niektórych brak jest asymetrii.
Dziecko rodzi się z określonym genotypem – predyspozycją do danego modelu lateralizacji. W ciągu życia ustala się fenotyp, czyli model lateralizacji, który ukształtował się w wyniku genotypu i oddziaływania czynników egzogennych i endogennych (Bogdanowicz 1992). Wśród modeli lateralizacji wyróżnia się lateralizację jednorodną (prawostronną, lewostronną) oraz niejednorodną (skrzyżowaną i nieustaloną). Dominacja oka czy ucha nie zawsze jest zgodna z ostrością widzenia i słyszenia.
U większości dzieci już w wieku 2-3 lat można stwierdzić silnie ukształtowaną praworęczność, podczas gdy leworęczność ustala się zazwyczaj między 3 a 4 rokiem życia (Hildreth 1949, Spionek 1963, za: Bogdanowicz 1992).
Czasem silna dominacja ręki zaznacza się już w życiu prenatalnym. W czasie badań USG na monitorze można zaobserwować już w 15 tygodniu ciąży, że niektóre dzieci do przemieszczania się w łonie matki używają głównie lewej ręki, wykazują też preferencje do ssania lewego kciuka (Carter 1999). Badania naukowe wykazały, że silna dominacja w zakresie ręki może też zaznaczyć się już w dwa tygodnie po urodzeniu, gdyż praworęczny noworodek zaczyna wtedy przyglądać się swojej prawej ręce. Lewą ręką zainteresuje się dopiero ok. 40 dni po urodzeniu (Spionek 1965).
Zaobserwowano, że praworęczne niemowlę położone na brzuszku, obraca główkę w prawą stronę, a niemowlęta leworęczne w lewą stronę lub nie wykazują żadnej preferencji (Turkewitz 1998, za: Martin 2001; Healey 2003). Niektóre niemowlęta wolą trzymać grzechotkę w lewej ręce. Jeśli przełożymy takiemu dziecku zabawkę do prawej ręki, już po chwili grzechotka znowu znajdzie się w jego lewej ręce. Około 12 miesiąca życia lateralizacja czynności staje się mniej zauważalna, ponieważ dziecko zaczyna stawiać wtedy pierwsze kroki. Chód jest czynnością symetryczną i w jednakowym stopniu angażuje obie kończyny dolne, a tym samym obie półkule mózgowe. Dopóki czynność ta nie zostanie w pełni zautomatyzowana, trudno będzie stwierdzić u dziecka dominację prawej lub lewej strony ciała. (Warto przy okazji wspomnieć, że dziecko, które uczy się chodzić, stale jest narażone na upadki. Drobne, ale częste urazy głowy, które mogą nastąpić, jeśli dziecko nie jest asekurowane, często w skutkach okazują się tak samo groźne, jak jednorazowe poważne uszkodzenia połączone z wylewami śródczaszkowymi).
Ustalanie się dominacji ręki jest sprawą indywidualną i przebiega w różny sposób u poszczególnych dzieci. O opóźnieniach tego procesu możemy mówić, kiedy dominacja ręki nie ustaliła się w ciągu pierwszego roku nauki szkolnej. U uczniów powyżej 10 roku życia nieustalona lateralizacja może być interpretowana jako zaburzenie rozwoju. Dzieci takie zazwyczaj napotykają trudności w nauce (Bogdanowicz 1992).
Jeśli dziecko posługuje się na zmianę lewą lub prawą ręką, może świadczyć to o braku dominacji jednej z półkul dla czynności manualnych. Oburęczność jest częstym zjawiskiem u dzieci do 4 roku życia. Wśród dzieci oburęcznych można wyróżnić dwie grupy: oburęcznych wtórnie i pierwotnie (Bogdanowicz 1992). U dzieci pierwotnie oburęcznych proces lateralizacji przebiega w sposób zwolniony. Obie ręce tych dzieci są mało sprawne, często również występuje brak koordynacji między nimi. Oburęczność pierwotna zazwyczaj współwystępuje z różnego rodzaju zaburzeniami. Oburęczność wtórna jest wynikiem wieloletniego treningu ręki niedominującej. Ćwiczenia takie są podejmowane głównie przez osoby, które wykonują zajęcia wymagające dużej sprawności obu rąk (np. gra na fortepianie). W takich wypadkach ćwiczona jest jednocześnie biegłość prawej i lewej ręki oraz ich współdziałanie. Podjęcie takiego treningu przez dziecko po 9 roku życia nie powinno spowodować żadnych niekorzystnych następstw, ponieważ w tym wieku ośrodki mowy już się ustaliły w jednej z półkul (Bogdanowicz 1992).
Oburęczność wtórna może być jednak zjawiskiem negatywnym w przypadku niesłusznego przeuczania dziecka z silną dominacją czynnościową lewej ręki na prawą rękę. W efekcie tej decyzji żadna z rąk nie jest sprawna, a taka ingerencja może spowodować konflikt dominacji półkul mózgowych.
Przyczyny leworęczności
Badania dotyczące przyczyn leworęczności na razie nie dały ostatecznej i jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Są one kontynuowane i przynoszą wciąż nowe informacje, które stale weryfikują i uzupełniają naszą dotychczasową wiedzę. Według badań klinicznych i anatomofizjologicznych leworęczność może być wynikiem działania wielu czynników. Teorie dotyczące tej kwestii nie wykluczają się wzajemnie, ponieważ różne czynniki mogą jednocześnie oddziaływać na daną osobę.
Leworęczność może być spowodowana przyczynami genetycznymi, organicznymi, środowiskowymi lub kulturowymi. Istnieje także hipoteza o hormonalnym podłożu tego zjawiska.
O tym, że czynnik genetyczny odgrywa ważną rolę, świadczą dane dotyczące częstszego występowania leworęczności w niektórych rodzinach. Przykładem może być tu brytyjska rodzina królewska: królowa Wiktoria i
Elizabeth Bowes-Lyon, czyli Królowa Matka preferowały lewą rękę, również królowa Elżbieta II, książę Karol i jego syn William sprawniej posługują się lewą ręką.
Prawdopodobieństwo urodzenia leworęcznego dziecka wynosi 46 proc., gdy oboje rodzice są leworęczni i zaledwie 2 proc., gdy oboje są praworęczni. Jeśli jeden z rodziców jest leworęczny, to prawdopodobieństwo leworęczności dziecka wzrasta do 17 proc. (Grabowska, Yamazaki 1994; Szeląg 2003). O genetycznym podłożu leworęczności świadczy również fakt, że istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia leworęczności u mężczyzn (12,6 proc.), niż u kobiet (9,9 proc.) (Bragdon, Gamon 2003). Badania wskazują również, że leworęczność rodzinna może w istotny sposób wpływać na lateralizację funkcji w mózgu: osoby praworęczne, u których w rodzinie występuje leworęczność, bardzo często charakteryzują się podobną organizacją funkcjonalną mózgu, jak osoby leworęczne (Grabowska 2003).
Jednak leworęczność jest nie tylko skutkiem cech odziedziczonych, ponieważ nierzadkie są przypadki, gdy jedno z bliźniąt jednojajowych jest prawo-, a drugie leworęczne (Grabowska, Yamazaki 1994). Z badań wynika, że około 20 proc. bliźniąt jednojajowych różni się między sobą ręcznością (Carter 1999; Bragdon, Gamon 2003).
Do organicznych przyczyn leworęczności zaliczyć należy przede wszystkim powikłania ciąży i porodu i ich konsekwencje w postaci uszkodzeń lewej półkuli. W takich przypadkach z leworęcznością mogą współwystępować również inne zaburzenia, jak: opóźnienie rozwoju mowy, jąkanie, dysleksja, epilepsja, zaburzenia zachowania, a nawet upośledzenie umysłowe. Badania naukowe wykazały, że wśród osób lewo- i oburęcznych porody z powikłaniami występowały prawie dwukrotnie częściej (odpowiednio 40 i 41 proc.), niż wśród osób praworęcznych (22 proc.) (Grabowska, Yamazaki 1994).
Koncepcja hormonalna mówiąca o tym, że leworęczność może być wynikiem nadprodukcji testosteronu w okresie prenatalnym, na razie nie dostarczyła w pełni wiarygodnych dowodów potwierdzonych badaniami naukowymi, niemniej jednak jest ona interesująca dla wielu badaczy. Według tej teorii zbyt wysoki poziom męskiego hormonu płciowego działa hamująco na rozwój lewej półkuli, co powoduje kompensację poprzez intensywny rozwój prawej. Właśnie dzięki temu – zdaniem amerykańskiego twórcy tej hipotezy, Normana Geschwinda – wśród leworęcznych jest tylu wybitnych matematyków, plastyków, muzyków i konstruktorów (Geschwind, Galaburda 1987).
Leworęczność może być też efektem celowego przeuczania lub treningu lewej ręki (np. na skutek utraty prawej kończyny) albo wynikiem uszkodzenia lewej półkuli we wczesnym dzieciństwie (Bogdanowicz 1992).
