Diagnoza dyskalkulii może być postawiona uczniowi, który ukończył 10 lat. Oczywiście wstępna ocena trudności powinna być zrobiona wcześniej, gdyż daje to szansę uniknięcia poważnych problemów w kolejnych etapach edukacji matematycznej.
Obecnie nie ma możliwości bezpośredniego analizowania przyczyn dyskalkulii rozwojowej – dysfunkcji pewnych obszarów mózgu. Prowadzone są jednak intensywne badania nad możliwością bardzo wczesnego wykrywania jej u dzieci. Aktualnie pozostaje więc tylko diagnozowanie skutków, czyli trudności w matematyce. Nie jest to zadanie łatwe, istnieje bowiem wiele przyczyn, które mogą powodować te trudności. Do podstawowych należą m.in.: brak motywacji, lenistwo, niewłaściwe uczenie się, zaburzenia uwagi, kłopoty rodzinne, niewłaściwe nauczanie, opóźnienie umysłowe. Metody diagnozy stosowane w różnych krajach różnią się od siebie. Mają jednak dwa wspólne elementy, tj.:
- Zidentyfikowanie trudności w matematyce istotnie zaburzających osiągnięcia szkolne lub czynności codziennego życia, które wymagają umiejętności arytmetycznych;
- Wykluczenie wszystkich czynników (oprócz dysfunkcji niektórych obszarów mózgu), które mogłyby powodować stwierdzone trudności w matematyce. Wówczas jedynym wytłumaczeniem istniejących trudności jest właśnie dysfunkcja niektórych obszarów mózgu, a zatem dana osoba ma dyskalkulię;
Praktyczna realizacja wymienionych punktów nastręcza wiele kłopotów. Stwierdzenie trudności w matematyce wymaga użycia testów. Powstają pytania: Jak takie testy powinny być skonstruowane? Na jakim poziomie powinna być ustalona granica, która oddzielałaby uczniów ze specyficznymi trudnościami od tych zaliczanych jeszcze do szeroko rozumianej normy? Jakie czynniki (potencjalne przyczyny trudności w matematyce) powinny być eliminowane w trakcie diagnozy? Jakie kryteria należy zastosować? Są to tylko przykładowe pytania, które nie znajdują obecnie jednoznacznych odpowiedzi wśród naukowców badających ten problem.
Poniżej przedstawimy model przygotowania diagnozy dyskalkulii – interesujący m.in. ze względu na zakres przeprowadzanego badania – zaproponowany przez szwedzkiego neuropsychologa B. Adlera (2001). Głęboką analizę należy przeprowadzić wtedy, gdy wstępne rozpoznanie trudności i podjęte środki zaradcze nie przynoszą spodziewanych rezultatów. Celem takiej analizy jest nie tylko przygotowanie diagnozy, lecz przede wszystkim dostarczenie podstaw do głębszego zrozumienia natury dysfunkcji i zaplanowania skutecznej terapii.
Analizowanie problemu powinno przebiegać w trzech etapach, tj.:
- Test neuropedagogiczny;
- Test neuropsychologiczny;
- Test neuropediatryczny;
Etap 1: Test neuropedagogiczny
Ta część powinna być przeprowadzona przez nauczyciela matematyki (we współpracy z innymi nauczycielami) oraz psychologa. Obejmuje sprawdzenie:
- Matematycznej wiedzy i rozumienia;
- Zdolności czytania i rozumienia;
- Zdolności pisania i ortografii;
Wiedzę matematyczną najlepiej jest badać, posługując się standaryzowanymi testami umiejętności matematycznych. Niestety, w Polsce nie ma takich testów i trzeba posługiwać się testami eksperymentalnymi. Badając wiedzę matematyczną, zwracamy uwagę nie tylko na wyniki zadań, lecz przede wszystkim na sposób rozwiązania. Ważnym pytaniem, jakie należy sobie postawić, jest pytanie:
Jeśli uczeń nie jest w stanie rozwiązać samodzielnie zadania, to jakiej pomocy należy mu udzielić, by je rozwiązał?
Odpowiedź jest bardzo ważna z punktu widzenia planowanej pomocy.
W teście neuropedagogicznym ważna jest szeroka perspektywa spojrzenia na ucznia. Oznacza to, że nie tylko badamy zdolności matematyczne ucznia, ale też obserwujemy sposób komunikowania się, przetwarzania myślowego (przetwarzania informacji). Powinniśmy zbadać:
a) Posługiwanie się przez ucznia informacją ustną, pisaną, wizualną;
b) Strategie rozwiązywania zadań przez ucznia;
c) Styl poznawczy ucznia;
d) Nastawienie ucznia do jego własnych zdolności, do uczenia się;
e) Motywację ucznia.
Ad. a)
Musimy zrozumieć, jak uczeń myśli i przetwarza informacje. Na przykład próbujemy znaleźć odpowiedzi na pytania:
Czy uczeń lepiej sobie radzi z zadaniami napisanymi czy wypowiedzianymi?
Czy potrzebuje wizualnej pomocy towarzyszącej ustnym instrukcjom, tzn. czy potrzebuje zapisywać informacje na papierze?
Ad. b)
Musimy poznać i zrozumieć strategie rozwiązywania zadań przez ucznia.
Czy uczeń trwa przy tej samej strategii od początku do końca, czy gubi strategię w trakcie rozwiązania zadania?
Czy trwa przy złej strategii, która nie prowadzi do rozwiązania zadania?
Ad. c)
Istotną informacją jest też rodzaj stylu poznawczego ucznia. Styl poznawczy w matematyce – to typowy dla danej osoby sposób, w jaki ta osoba postrzega, analizuje, rozwiązuje, zapisuje i zapamiętuje problem. Wyróżnia się dwa skrajne style poznawcze:
- styl jakościowy (styl „konika polnego”),
- styl ilościowy (styl „gąsienicy”).
Osoba prezentująca styl ilościowy („gąsienica”) dobrze posługuje się językiem i preferuje ustny sposób wyrażania się. Jest dobra w rozwiązywaniu problemów dedukcyjnych lub takich, które wymagają sekwencyjnych strategii. Szuka formułek, metod i „recept” postępowania. Próbuje klasyfikować problemy według typów i znaleźć odpowiednią metodę, która pozwoli rozwiązać problem.
Osoba prezentująca styl jakościowy („konik polny”) zbliża się do problemów z perspektywy holistycznej. Rozwija globalne, ogólne strategie służące rozwiązywaniu problemów. Jest dobra w rozpoznawaniu wzorów, zarówno przestrzennych jak i symbolicznych i najlepiej odpowiadają jej informacje przedstawione wizualnie.
Zwykle styl uczenia się indywidualnego ucznia jest wypadkową opisanych powyżej stylów skrajnych. Jednak większość osób wyraźnie faworyzuje jeden wybrany styl.
Ad. d)
Wiara ucznia w jego własne zdolności jest silnie związana z szansą na sukces. Uczeń z góry może mieć wyrobiony negatywny osąd o możliwości odniesienia sukcesu w edukacji matematycznej. Takie podejście istotnie może działać na niego destrukcyjnie.
Etap 2: Test neuropsychologiczny
Test neuropsychologiczny przeprowadzany jest przez psychologa. Składa się z trzech elementów, tj.:
- Oceny osobowości;
- Oceny rozwoju poznawczego;
- Oceny funkcji poznawczych;
Ocena osobowości
Według nowoczesnej teorii na osobowość składają się dwa komponenty:
Badania naukowe wskazują, że temperament jest głównie odziedziczony po rodzicach, natomiast charakter jest kształtowany w dzieciństwie przez środowisko. Osobowość jest kombinacją temperamentu i charakteru oraz interakcji między nimi. Psycholodzy zwykle używają rozmaitych testów do określenia typu osobowości. Testy osobowości są zbudowane na modelach, które opisują osobę i jej reakcje w ogólny sposób.
Powtórzmy zatem, że środowisko jest ważniejszym niż geny czynnikiem wpływającym na naszą osobowość i rozwój. Geny jednak odgrywają większą rolę w rozwoju poznawczym.
Ocena rozwoju poznawczego
Do początkowej oceny rozwoju poznawczego używa się standaryzowanych testów na inteligencję, np. (w Polsce) test Wechslera (WISC-R) używany dla uczniów w wieku 6-16 lat. Testy na inteligencję są powszechnie używane w większości krajów świata.
Badanie rozwoju poznawczego prowadzi psycholog. Dostarcza nam empirycznych danych o tym, jak badana osoba odnajduje się w różnych sytuacjach. Jesteśmy zainteresowani nie tylko odpowiedziami ucznia, ale także procesami, które doprowadziły go do rozwiązania zadania. Chcemy bowiem poznać wszystkie działania ucznia, włączając w to:
- Przetwarzanie informacji;
- Elastyczność w poszukiwaniu rozwiązań;
- Zastosowane strategie.
Pytania, które powinniśmy postawić:
Jak uczeń przyswaja i przetwarza informacje?
Jakie są jego mocne i słabe strony?
Czy trzyma się danej strategii, czy gubi ją w trakcie rozwiązania?
Czy uczeń porzuca skuteczną strategię?
Obiektem zainteresowań psychologicznych jest także uwaga i koncentracja ucznia. Stąd konieczność uzyskania odpowiedzi na pytania:
Czy uczeń łatwo jest rozpraszany przez bodźce z otoczenia?
Czy jest szczególnie wrażliwy na dźwięk lub wrażenia wizualne?
Czy jest wrażliwy na szczególny dźwięk lub światło?
Patrzymy też na jego pracę, by wypowiedzieć się o jego koncentracji, myśleniu, uwadze, kontroli motorycznej i zdolności planowania.
Następnym etapem testowania neuropsychologicznego jest obserwowanie ucznia próbującego rozwiązać zadania, nie tylko w aspekcie jego złych i dobrych odpowiedzi, ale również ze względu na to, jakiego rodzaju wskazówki pomagają mu rozwiązać zadania, z którymi nie radzi sobie sam. Na przykład zbadanie, które porady wizualne, słowne czy kinestetyczne (czynnościowe) pomagają najbardziej.
Ocena rozwoju poznawczego jest zasadniczą częścią ogólnego rozpoznawania dyskalkulii. By móc zrobić pozytywną diagnozę musimy potwierdzić, że matematyczne zdolności ucznia są wyraźnie poniżej średniej, właściwej dla jego wieku, podczas gdy jego ogólna inteligencja i wyniki w szkole są na normalnym poziomie.
Ocena funkcji poznawczych
Badania psychologiczne mają szeroki zakres, powinny bowiem uwzględniać różne aspekty osobowości i rozwoju poznawczego. Jest to szczególnie ważne, ponieważ osoby z trudnościami w uczeniu się mogą mieć kłopoty w różnych obszarach. Zdolności, które powinny być przetestowane, to:
- Uwaga, kontrola i koncentracja;
- Kontrola motoryczna i integracja sensoryczna;
- Postrzeganie;
- Orientacja przestrzenna;
- Wyobraźnia;
- Kompetencje językowe;
- Zapamiętywanie.
Już w okresie, kiedy dziecko rozpoczyna naukę w szkole, powinniśmy mieć wyrobione zdanie o pojawiających się trudnościach, a mianowicie: czy są one specyficzne, czy ogólne w swej naturze. Poszczególne funkcje poznawcze są badane przez psychologa za pomocą specjalnych testów.
Etap 3: Test neuropediatryczny
Ta część badania jest medycznym testem zdrowia i zwykle wykonywana jest przez pediatrę, chociaż czasami może być wykonana przez lekarza psychiatrę lub neurologa.
Znaczną część tego badania stanowi wywiad, który pokazuje nam, jak uczeń zachowuje się w różnych sytuacjach, w szkole, w domu, odrabiając pracę domową i wykonując inne prace. Sprawdzamy też kartę zdrowia ucznia, przebyte choroby, urazy i inne traumatyczne wydarzenia.
Badania medyczne obejmują też test sprawnościowy, który pozwala zbadać i wyeliminować neurologiczne zaburzenia i poważne choroby mogące stanowić powód trudności w uczeniu się.
Elementem oceny neuropediatrycznej jest też sprawdzian neurologiczny. Obejmuje następujące zdolności:
- Precyzyjne umiejętności motoryczne;
- Ogólne umiejętności motoryczne;
- Koordynację;
- Postrzeganie;
- Automatyzacja ruchu;
- Planowanie motoryczne i świadomy ruch.
Celem badania jest znalezienie możliwych zaburzeń neurologicznych, które pomogą wyjaśnić przyczyny specyficznych zachowań ucznia.
Test zbiorczy
Kiedy wszystkie części testu zostały już przeprowadzone, należy dokonać zbiorczej analizy. Taka synteza badań jest wynikiem pracy zespołowej różnych ludzi działających na różnych polach i w różnych dziedzinach. Chociaż zakresy wiedzy zachodzą czasami na siebie, to jednak każdy specjalista wnosi własny wkład w ogólną wiedzę o uczniu.
Celem tej zespołowej oceny jest nie tylko przygotowanie diagnozy, lecz także określenie słabych i mocnych stron ucznia służące lepszemu zrozumieniu przyczyn i charakteru trudności. To tworzy fundament przyszłego wsparcia, zarówno w szkole jak i w domu. Podczas przygotowywania diagnoz, nadzwyczaj ważną rzeczą jest uwzględnienie objaśnień wszystkich możliwych symptomów i trudności. Czasami może się zdarzyć, że uczeń będzie diagnozowany z dwóch, częściowo nakładających się dysfunkcji (np. dyskalkulii i dysleksji). Aby móc wówczas przygotować właściwą pomoc, należy zidentyfikować, która diagnoza jest główna.
Wyniki wnikliwej analizy powinny być przedstawione nauczycielom, rodzicom i uczniowi w jasny, zrozumiały sposób.
Diagnoza jest ważnym fundamentem w planowaniu właściwej pomocy. Dostarcza podstaw do właściwej terapii i umożliwia wybór zadań na rozsądnym poziomie. Zwykle diagnoza powinna być ponawiana co 2 lata.
|